राजकारण गांभीर्याने आणि जबाबदारीनेच करावं लागतं. राजकारणातून सत्ता व सत्तेच्या माध्यमातून धोरणांची निश्चिती होते. समाजातल्या सर्व घटकांचा विचार करून अंगीकारलेल्या धोरणांमध्ये परिस्थितीत आमूलाग्र बदल घडवून आणण्याची क्षमता असते. या अर्थानं राजकारणाला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे म्हणूनच स्वतंत्र विचारांच्या, प्रज्ञेच्या तरुण-तरुणींनी राजकारणात आलं पाहिजे.

सत्ता हे साध्य नाही, तर साधन आहे.
लोकांची सेवा करण्यासाठी
तुम्हाला दिलेली संधी आहे.
माझ्या ५० वर्षांच्या राजकीय कारकीर्दीत
मी अधिक काळ विरोधी पक्षात होतो.
विरोधी पक्षात असतांना लोकांमध्ये जाता आलं आणि माझ्या जाणिवा विस्तारत गेल्या.
राजकीय कार्यकर्ते म्हणून समाजाशी
तुमची नाळ जोडलेली असायला हवी.
केवळ राजकारण न करता व्यापक सामाजिक प्रतिनिधित्व तुम्हाला साध्य करता यायला हवं.
शरद पवार सत्ता हे साध्य नाही, तर साधन आहे.
लोकांची सेवा करण्यासाठी तुम्हाला दिलेली संधी आहे. माझ्या ५० वर्षांच्या राजकीय कारकीर्दीत मी अधिक काळ विरोधी पक्षात होतो. विरोधी पक्षात असतांना लोकांमध्ये जाता आलं आणि माझ्या जाणिवा विस्तारत गेल्या.राजकीय कार्यकर्ते म्हणून समाजाशी तुमची नाळ जोडलेली असायला हवी. केवळ राजकारण न करता व्यापक सामाजिक प्रतिनिधित्व तुम्हाला साध्य करता यायला हवं.

आदरणीय पवारसाहेबांच्या अर्धशतकाहून मोठ्या राजकीय कारकीर्दीतील राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षाचा अध्याय हा केवळ गेल्या २० वर्षांतील आहे. त्याआधीची त्यांची राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील जडणघडण आणि विकसित झालेले नेतृत्व हा मोठा पट मांडण्याचे हे व्यासपीठ नाही. मात्र राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षाची स्थापन होण्याच्या कारणांना समजून घेण्यासाठी आधीच्या केवळ एक महिन्याच्या कालखंडाचे भान आवश्यक आहे.
दिनांक १५ मे १९९९ रोजी हा घटनाक्रम सुरू झाला. काँग्रेस कार्यकारिणीच्या बैठकीत श्रीमती सोनिया गांधी यांनी त्यांच्या विदेशातील जन्माच्या मुद्द्याचा निवडणूक प्रचारात पक्षाच्या कामगिरीवर काय परिणाम होईल, याचा उहापोह सुरू केला. कार्यकारिणीतील अनेक वक्त्यांनी सोनियाजींच्या अनुनयाची भूमिका घेतली. परंतु पी. ए. संगमा व शरद पवार यांनी सांगितलं की सोनिया गांधी परकीय आहेत हा आरोप शंभर टक्के बरोबर आहे, जन्माने भारतीय असणाऱ्या असंख्य व्यक्ती पक्षात असतांना आपण त्यांचा विचार न करता एका विदेशी व्यक्तीचा विचार करतो याचा परिणाम होणार नाही, असं मानणं भाबडेपणाचं आहे. पण आपण या टीकेला कसं उत्तर द्यायचं याची व्यूहरचना करावी लागेल. गांधी कुटुंबाचं योगदान कुणीच विसरू शकत नाही, पण असा प्रचार होणारच नाही, असं म्हणणं ही दिशाभूल झाली.
त्यानंतर आपली भूमिका स्पष्ट करणारं पत्र आदरणीय पवारसाहेब व त्यांच्या सहकाऱ्यांनी काँग्रेस पक्षाध्यक्षांना दिलं. त्या पत्रात गांधी कुटुंबाचा त्याग तसेच सोनियाजींचा काँग्रेस पक्षावरील प्रभाव मान्य करूनही विदेश जन्माच्या मुद्द्याची राष्ट्रीय किंमत पक्षाला चुकवावी लागेल, त्यांनी नेतेपदाचा आग्रह सोडावा; असे प्रतिपादन केले होते. हे पत्र पोहचल्यानंतर काँग्रेस कार्यकारणीची बैठक झाली आणि पवारसाहेबांसह, पी. ए. संगमा व तारीक़ अन्वर अशा तिघांना सहा वर्षांसाठी काँग्रेस पक्षातून निलंबित करण्यात आलं.


दिल्लीत या घडामोडी घडत होत्या तेव्हा पवार साहेब मुंबईत यायला निघालेले होते. निलंबनाचा घटनाक्रम कळल्यानंतर मुंबईत अनेक नेते एकत्र यायला सुरुवात झाली. संगमा आले... त्यांच्या मागे ईशान्य भारत आला. तारिक अन्वर आले... त्यांच्या मागे बिहार आणि उत्तर प्रदेश आला. असमचे माजी मुख्यमंत्री शरदचंद्र सिन्हा आले, गुजरातमधले ज्येष्ठ सनत मेहता मुंबईत आले. मूळ विचारधारा काँग्रेसची असल्यामुळे आपण आपल्या पक्षाचं नाव ‘राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष’ असं ठेवावं असं ठरलं, आणि त्यानंतर खुलं अधिवेशन घेऊन शिवाजी पार्क येथे न भुतो असा जनतेचा सहभाग मिळाला. पवार साहेबांनी सेक्युलर विचारांचा, मूळ काँग्रेसची भूमिका असणारा, गांधी-नेहरूंच्या विचारप्रणालीचा नवा पक्ष उदयाला आणला. १० जून १९९९ रोजी शिवाजी पार्क येथे पक्षाची स्थापना करण्यात आली.
नव्या पक्षाची मुहूर्तमेढ
दिल्लीत या घडामोडी घडत होत्या तेव्हा पवार साहेब मुंबईत यायला निघालेले होते. निलंबनाचा घटनाक्रम कळल्यानंतर मुंबईत अनेक नेते एकत्र यायला सुरुवात झाली. संगमा आले... त्यांच्या मागे ईशान्य भारत आला. तारिक अन्वर आले... त्यांच्या मागे बिहार आणि उत्तर प्रदेश आला. असमचे माजी मुख्यमंत्री शरदचंद्र सिन्हा आले, गुजरातमधले ज्येष्ठ सनत मेहता मुंबईत आले. मूळ विचारधारा काँग्रेसची असल्यामुळे आपण आपल्या पक्षाचं नाव ‘राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष’ असं ठेवावं असं ठरलं, आणि त्यानंतर खुलं अधिवेशन घेऊन शिवाजी पार्क येथे न भुतो असा जनतेचा सहभाग मिळाला. पवार साहेबांनी सेक्युलर विचारांचा, मूळ काँग्रेसची भूमिका असणारा, गांधी-नेहरूंच्या विचारप्रणालीचा नवा पक्ष उदयाला आणला. १० जून १९९९ रोजी शिवाजी पार्क येथे पक्षाची स्थापना करण्यात आली.

दिल्लीत या घडामोडी घडत होत्या तेव्हा पवार साहेब मुंबईत यायला निघालेले होते. निलंबनाचा घटनाक्रम कळल्यानंतर मुंबईत अनेक नेते एकत्र यायला सुरुवात झाली. संगमा आले... त्यांच्या मागे ईशान्य भारत आला. तारिक अन्वर आले... त्यांच्या मागे बिहार आणि उत्तर प्रदेश आला. असमचे माजी मुख्यमंत्री शरदचंद्र सिन्हा आले, गुजरातमधले ज्येष्ठ सनत मेहता मुंबईत आले. मूळ विचारधारा काँग्रेसची असल्यामुळे आपण आपल्या पक्षाचं नाव ‘राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष’ असं ठेवावं असं ठरलं, आणि त्यानंतर खुलं अधिवेशन घेऊन शिवाजी पार्क येथे न भुतो असा जनतेचा सहभाग मिळाला. पवार साहेबांनी सेक्युलर विचारांचा, मूळ काँग्रेसची भूमिका असणारा, गांधी-नेहरूंच्या विचारप्रणालीचा नवा पक्ष उदयाला आणला. १० जून १९९९ रोजी शिवाजी पार्क येथे पक्षाची स्थापना करण्यात आली.

राष्ट्रवादी पक्षाचा स्थापना १० जून १९९९ झाली. पक्ष स्थापन झाला त्यावेळी साहेबांचं वय होतं ६० वर्षे. साहेब आज ८० वर्षांचे आहेत. पवार साहेबांनी राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षाची उभारणी केल्यानंतर तीनच महिन्यात राजकीय पक्ष म्हणून मान्यता मिळाली. स्थापना काळातच साहेबांनी सांगितलं की मी नव्या पिढीला प्राधान्य देईन. पक्ष स्थापन झाल्यानंतर दोन महिन्यांतच महाराष्ट्राच्या निवडणुका लागल्या. नुकताच स्थापन झालेला पक्ष दोन महिन्यांत निवडणुकांना सामोरा गेला. तोही लोकसभा आणि विधानसभेला एकाच वेळी. तयारी करण्यासाठी अवधीसुद्धा पक्षाजवळ नव्हता. पण पवार साहेबांच्या नेतृत्वाखाली असंख्य तरुण मंडळी एकवटली. राष्ट्रीय पातळीवरच्या लोकांपासून ते स्थानिक लोकांपर्यंत सगळ्यांना घेऊन आपण निवडणुकीला सामोरे गेलो. प्रत्येकाने त्यांना दिलेली कामगिरी चोखपणे पार पाडली. लोकांनीसुद्धा पवार साहेबांना भरभरून प्रतिसाद दिला. तीन महिन्यांपूर्वी स्थापन झालेला पक्ष केंद्रात सत्तेवर येऊ शकला नाही. पण राज्यात मात्र काँग्रेससोबत सत्तेत आला.
राष्ट्रवादी पक्षाचा स्थापना १० जून १९९९ झाली. पक्ष स्थापन झाला त्यावेळी साहेबांचं वय होतं ६० वर्षे. साहेब आज ८० वर्षांचे आहेत. पवार साहेबांनी राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षाची उभारणी केल्यानंतर तीनच महिन्यात राजकीय पक्ष म्हणून मान्यता मिळाली. स्थापना काळातच साहेबांनी सांगितलं की मी नव्या पिढीला प्राधान्य देईन. पक्ष स्थापन झाल्यानंतर दोन महिन्यांतच महाराष्ट्राच्या निवडणुका लागल्या. नुकताच स्थापन झालेला पक्ष दोन महिन्यांत निवडणुकांना सामोरा गेला. तोही लोकसभा आणि विधानसभेला एकाच वेळी. तयारी करण्यासाठी अवधीसुद्धा पक्षाजवळ नव्हता. पण पवार साहेबांच्या नेतृत्वाखाली असंख्य तरुण मंडळी एकवटली. राष्ट्रीय पातळीवरच्या लोकांपासून ते स्थानिक लोकांपर्यंत सगळ्यांना घेऊन आपण निवडणुकीला सामोरे गेलो. प्रत्येकाने त्यांना दिलेली कामगिरी चोखपणे पार पाडली. लोकांनीसुद्धा पवार साहेबांना भरभरून प्रतिसाद दिला. तीन महिन्यांपूर्वी स्थापन झालेला पक्ष केंद्रात सत्तेवर येऊ शकला नाही. पण राज्यात मात्र काँग्रेससोबत सत्तेत आला.
राष्ट्रवादी पक्षाची स्थापनेपासूनची वाटचाल

राष्ट्रवादी पक्षाचा स्थापना १० जून १९९९ झाली. पक्ष स्थापन झाला त्यावेळी साहेबांचं वय होतं ६० वर्षे. साहेब आज ८० वर्षांचे आहेत. पवार साहेबांनी राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षाची उभारणी केल्यानंतर तीनच महिन्यात राजकीय पक्ष म्हणून मान्यता मिळाली. स्थापना काळातच साहेबांनी सांगितलं की मी नव्या पिढीला प्राधान्य देईन. पक्ष स्थापन झाल्यानंतर दोन महिन्यांतच महाराष्ट्राच्या निवडणुका लागल्या. नुकताच स्थापन झालेला पक्ष दोन महिन्यांत निवडणुकांना सामोरा गेला. तोही लोकसभा आणि विधानसभेला एकाच वेळी. तयारी करण्यासाठी अवधीसुद्धा पक्षाजवळ नव्हता. पण पवार साहेबांच्या नेतृत्वाखाली असंख्य तरुण मंडळी एकवटली. राष्ट्रीय पातळीवरच्या लोकांपासून ते स्थानिक लोकांपर्यंत सगळ्यांना घेऊन आपण निवडणुकीला सामोरे गेलो. प्रत्येकाने त्यांना दिलेली कामगिरी चोखपणे पार पाडली. लोकांनीसुद्धा पवार साहेबांना भरभरून प्रतिसाद दिला. तीन महिन्यांपूर्वी स्थापन झालेला पक्ष केंद्रात सत्तेवर येऊ शकला नाही. पण राज्यात मात्र काँग्रेससोबत सत्तेत आला.

साहेबांचे आजाराचे निदान आणि २००४ च्या निवडणुका
त्यावेळची साहेबांची व्यक्तिगत परिस्थिती कशी होती याचासुद्धा विचार होणं गरजेचं आहे. त्यांना कर्करोगाचं निदान झालं होतं. त्यावरची शस्त्रक्रियाही झाली होती. २००४ ला निवडणुकांना सामोरं जाताना त्यांनी पक्षाच्या कार्यकरिणीची बैठक बोलविली. डॉक्टरांचा सल्ला होता, ऑपरेशन लवकर करायला पाहिजे, नाहीतर जिवावर संकट येईल. त्यांनीच हे सगळ्यांना सांगितलं आणि दुसऱ्या दिवशी ते हॉस्पिटलमध्ये अ‍ॅडमिट झाले. डॉक्टरांनी सांगितलं की ५०-५० टक्के जगण्याची शक्यता आहे. या निधड्या छातीच्या माणसाने हे सगळं पचवलं आणि कार्यकर्त्यांना सांगितलं की सेनापती जरी नसेल तरी युद्ध तुम्हाला लढायचं आहे आणि त्या जिद्दीने आपण जिंकलो. २००४ साली काँग्रेसपेक्षा जास्त आमदार निवडून आणले. राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षाचा हा सगळा गौरवशाली इतिहास आहे.
साहेबांचे आजाराचे निदान आणि २००४ च्या निवडणुका
त्यावेळची साहेबांची व्यक्तिगत परिस्थिती कशी होती याचासुद्धा विचार होणं गरजेचं आहे. त्यांना कर्करोगाचं निदान झालं होतं. त्यावरची शस्त्रक्रियाही झाली होती. २००४ ला निवडणुकांना सामोरं जाताना त्यांनी पक्षाच्या कार्यकरिणीची बैठक बोलविली. डॉक्टरांचा सल्ला होता, ऑपरेशन लवकर करायला पाहिजे, नाहीतर जिवावर संकट येईल. त्यांनीच हे सगळ्यांना सांगितलं आणि दुसऱ्या दिवशी ते हॉस्पिटलमध्ये अ‍ॅडमिट झाले. डॉक्टरांनी सांगितलं की ५०-५० टक्के जगण्याची शक्यता आहे. या निधड्या छातीच्या माणसाने हे सगळं पचवलं आणि कार्यकर्त्यांना सांगितलं की सेनापती जरी नसेल तरी युद्ध तुम्हाला लढायचं आहे आणि त्या जिद्दीने आपण जिंकलो. २००४ साली काँग्रेसपेक्षा जास्त आमदार निवडून आणले. राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षाचा हा सगळा गौरवशाली इतिहास आहे.
कृषिमंत्री म्हणून साहेबांचे योगदान

देशाच्या पंतप्रधानांना दुष्काळ भागात घेऊन जाण्याचा पुढाकार कोणी घेतला असेल तर तो पवार साहेबांनी. हा आमुलाग्र बदल, देशाची औद्योगिक प्रगती, कृषी क्षेत्रातल्या प्रगतीचा वेग कधी नव्हे एवढा उच्चांकावर पवार साहेबांच्या कारकिर्दीत झाला. शेतकऱ्यांचा हमी भावामध्ये सातत्याने वाढ करून शेतकऱ्यांना अधिकाधिक प्रोत्साहन देऊन नव्या पद्धतीने पीक घेण्यासाठी साहेब मदत करीत होते. शेतीशी संलग्न असणाऱ्या सगळ्या उद्योगांना मग ते फिशरी असेल, अ‍ॅनिमल हजबंड्री असेल या सगळ्या व्यापक विचारांमुळे आंतरराष्ट्रीय कृषी क्षेत्रात ह्या कृषी क्षेत्रातल्या कारकीर्दीबद्दल आदरणीय जागतिक स्तरावर अगदी अमेरिका, फ्रान्स, ब्राझिल येथेही पवार साहेबांचा गौरव झाला.

देशाच्या पंतप्रधानांना दुष्काळ भागात घेऊन जाण्याचा पुढाकार कोणी घेतला असेल तर तो पवार साहेबांनी. हा आमुलाग्र बदल, देशाची औद्योगिक प्रगती, कृषी क्षेत्रातल्या प्रगतीचा वेग कधी नव्हे एवढा उच्चांकावर पवार साहेबांच्या कारकिर्दीत झाला. शेतकऱ्यांचा हमी भावामध्ये सातत्याने वाढ करून शेतकऱ्यांना अधिकाधिक प्रोत्साहन देऊन नव्या पद्धतीने पीक घेण्यासाठी साहेब मदत करीत होते. शेतीशी संलग्न असणाऱ्या सगळ्या उद्योगांना मग ते फिशरी असेल, अ‍ॅनिमल हजबंड्री असेल या सगळ्या व्यापक विचारांमुळे आंतरराष्ट्रीय कृषी क्षेत्रात ह्या कृषी क्षेत्रातल्या कारकीर्दीबद्दल आदरणीय जागतिक स्तरावर अगदी अमेरिका, फ्रान्स, ब्राझिल येथेही पवार साहेबांचा गौरव झाला.
देशाच्या पंतप्रधानांना दुष्काळ भागात घेऊन जाण्याचा पुढाकार कोणी घेतला असेल तर तो पवार साहेबांनी. हा आमुलाग्र बदल, देशाची औद्योगिक प्रगती, कृषी क्षेत्रातल्या प्रगतीचा वेग कधी नव्हे एवढा उच्चांकावर पवार साहेबांच्या कारकिर्दीत झाला. शेतकऱ्यांचा हमी भावामध्ये सातत्याने वाढ करून शेतकऱ्यांना अधिकाधिक प्रोत्साहन देऊन नव्या पद्धतीने पीक घेण्यासाठी साहेब मदत करीत होते. शेतीशी संलग्न असणाऱ्या सगळ्या उद्योगांना मग ते फिशरी असेल, अ‍ॅनिमल हजबंड्री असेल या सगळ्या व्यापक विचारांमुळे आंतरराष्ट्रीय कृषी क्षेत्रात ह्या कृषी क्षेत्रातल्या कारकीर्दीबद्दल आदरणीय जागतिक स्तरावर अगदी अमेरिका, फ्रान्स, ब्राझिल येथेही पवार साहेबांचा गौरव झाला.
साहेबांचे आजाराचे निदान आणि २००४ च्या निवडणुका

साहेबांचे आजाराचे निदान आणि २००४ च्या निवडणुका त्यावेळची साहेबांची व्यक्तिगत परिस्थिती कशी होती याचासुद्धा विचार होणं गरजेचं आहे. त्यांना कर्करोगाचं निदान झालं होतं. त्यावरची शस्त्रक्रियाही झाली होती. २००४ ला निवडणुकांना सामोरं जाताना त्यांनी पक्षाच्या कार्यकरिणीची बैठक बोलविली. डॉक्टरांचा सल्ला होता, ऑपरेशन लवकर करायला पाहिजे, नाहीतर जिवावर संकट येईल. त्यांनीच हे सगळ्यांना सांगितलं आणि दुसऱ्या दिवशी ते हॉस्पिटलमध्ये अ‍ॅडमिट झाले. डॉक्टरांनी सांगितलं की ५०-५० टक्के जगण्याची शक्यता आहे. या निधड्या छातीच्या माणसाने हे सगळं पचवलं आणि कार्यकर्त्यांना सांगितलं की सेनापती जरी नसेल तरी युद्ध तुम्हाला लढायचं आहे आणि त्या जिद्दीने आपण जिंकलो. २००४ साली काँग्रेसपेक्षा जास्त आमदार निवडून आणले. राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षाचा हा सगळा गौरवशाली इतिहास आहे.

Slide दुसऱ्या हरित क्रांतीचे प्रणेते
दुसऱ्या हरित क्रांतीचे प्रणेते देशातील भात उत्पादनाचा १०० लाख टनांचा उच्चांक पूर्ण करून कृषिमंत्री या नात्याने पवार साहेबांनी अरुणाचल, आसाम, बिहार व पूर्वांचलमध्ये दुसरी हरितक्रांती घडवून आणली. भात व गव्हाचे विक्रमी उत्पादन करून जगातील २५ देशांना धान्य निर्यात केले. या कामाबद्दल एफएओने व फिलिपाइन्स येथील इंटरनॅशनल राईस रिसर्च इन्स्टिट्यूटने.
संयुक्त पुरोगामी आघाडीची स्थापना
सत्तेत आले. या वेळी राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षाचे राष्ट्रीय अध्यक्ष मा. श्री. शरद पवार साहेब, मा. श्री. प्रफुल पटेल यांचा केंद्रीय मंत्रिमंडळात समावेश झाला. पवार साहेबांवर कृषी, सहकार, पशुसंवर्धन
कृषी-औद्योगिक समाजाच्या दिशेने
कृषी-औद्योगिक समाजाच्या दिशेने...
आपले राजकीय गुरू स्व. यशवंतराव चव्हाण यांच्या प्रेरणेने कृषी-औद्योगिक समाज विकसित करण्याचा सातत्यपूर्ण प्रयत्न आदरणीय पवारसाहेबांनी त्यांच्या संपूर्ण कारकीर्दीत केला.
Slide राष्ट्रीय फलोद्यान मिशनची (NHM) स्थापना
राष्ट्रीय फलोद्यान मिशनची (NHM) स्थापना
महाराष्ट्रात रोजगार हमी योजनेशी निगडीत १०० टक्के अनुदानावरची फळबाग योजना संपूर्ण देशभर राबविता यावी म्हणून पवार साहेबांनी राष्ट्रीय फलोद्यान मिशनची स्थापना करून देशभर फळबाग लागवडीचा मोठा कार्यक्रम राबविला. फळबागांमधूनच शेतकऱ्यांची आर्थिक उन्नती होऊ शकते हे लक्षात घेऊन एनएचएम योजनेतून भाजीपाला, फुले, फळे यांचे उत्पादन, ग्रीनहाउस, शेततळे व त्यासाठी वापरला जाणारा प्लॅस्टिकचा कागद, सूक्ष्मसिंचन योजना, अवजारे, रोपवाटिकांची निर्मिती, प्रिकूलिंग व वातानुकूलित गोदामे, रेफ्रिजरेटेड व्हॅन, कंटेनर यासाठी निधी उपलब्ध करून देण्यात आला. त्यामुळे फळांचे उत्पादन मोठ्या प्रमाणावर वाढून जगातला फळे व भाजीपाला उत्पादनातला भारत प्रथम क्रमांकाचा देश बनला.
राष्ट्रीय कृषी विकास योजनेचा प्रारंभ
राष्ट्रीय कृषी विकास योजनेचा प्रारंभ
शेतीतली भांडवली गुंतवणूक दिवसेंदिवस कमी कमी होत चालली होती. त्यामुळे विकासाचा दर वाढत नव्हता व नवी रोजगार निर्मिती होत नव्हती. त्याचा परिणाम देशाच्या एकूण विकासदरावर होत होता. ही अडचण लक्षात घेऊन पवार साहेबांनी राष्ट्रीय कृषी विकास (आरकेवाय) योजना सुरू केली. केंद्रामधून शेतीतल्या भांडवली गुंतवणुकीसाठी हजारो कोटींची मदत राज्यांना दिली जाऊ लागली. त्यातून राज्यांनी शेती विकास, सिंचन, सूक्ष्मसिंचन, भूसुधारणा, शेततळी यांसारखे अनेक कार्यक्रम राबविले.
कर्जमाफी
कर्जमाफी
दुष्काळ, पावसाची अनिश्चितता, किडीचा प्रादुर्भाव अशा विविध कारणांनी गांजलेल्या व सावकारी कर्जाच्या दरीत ढकलल्या गेलेल्या ४ कोटी ३० लाख थकबाकीदार शेतकऱ्यांना पवारसाहेबांनी सरसकट ७१ हजार कोटींची कर्जमाफी देऊ केली. शेतकऱ्याचा सातबारा पूर्ण कोरा केला. त्यामुळे नवीन कर्ज घेण्यास तो पात्र झाला व उत्पादनाच्या मूळ प्रवाहात आला. सहकारी बँकांचीही कर्जवसुलीमुळे परिस्थिती सुधारली व नवीन कर्जपुरवठा करण्यास त्या सक्षम झाल्या. त्यावेळी महाराष्ट्राला या कर्जमाफीचे ७८०० कोटी रुपये मिळाले. ही कर्जमाफी व्हावी असा आग्रह आदरणीय शरद पवार यांनी केंद्रीय मंत्रिमंडळापुढे धरून तसा प्रस्ताव तयार केला होता.
Slide मेगा पाणलोट कार्यक्रम

मेगा पाणलोट कार्यक्रम
माथा ते पायथा या तत्वावर शास्त्रशुद्ध पद्धतीने पाणलोट विकासाचा कार्यक्रम राबविला जावा म्हणून तुकड्या तुकड्याने कामे करण्याऐवजी सर्व कामे एकदम सुरू करावीत म्हणून अनेक योजनांचे एकत्रीकरण करून मेगा पाणलोट विकास कार्यक्रम पवार साहेबांनी सुरू केला. त्यामुळे मोठ्या प्रमाणावर निधी उपलब्ध होऊन सर्व कामे एकदम सुरू झाल्याने त्याचे रिझल्ट लगेच दिसून आले. उपेक्षित राहिलेल्या पाणलोट विकास कार्यक्रमाला गती मिळाल्याने दुष्काळी व अवर्षणप्रवण भागातील पाण्याचा प्रश्न सुटण्यास हातभार लागून आठमाही वा चार हंगामी शेतीला पाणी उपलब्ध झाले.
शेतीमालाच्या आधारभूत किमतीत भरीव वाढ

शेतीमालाच्या आधारभूत किमतीत भरीव वाढ
केंद्रात २००४ पर्यंत पंतप्रधान श्री. अटलबिहारी वाजपेयी यांच्या नेतृत्वाखाली राष्ट्रीय लोकशाही आघाडीचे सरकार होते. ते शेतकऱ्यांना आधारभूत किमतीत ५ ते १० रुपयांच्या पलीकडे वाढ करून देत नव्हते. त्यामुळे शेतकरी अन्नधान्याची पिके सोडून अन्य पिकांकडे वळले होते. परिणामी देशातील अन्नधान्याचे उत्पादन कमी होऊन ते आयात करण्याची वेळ देशावर आली होती. २००४ साली पवार साहेब कृषिमंत्री झाल्यानंतर त्यांच्यापुढे पहिली फाइल आली ती गहू आयातीचा निर्णय करण्याची. फाइलवर सही करताना परदेशातील शेतकऱ्यांना पैसे देण्यापेक्षा देशातल्या शेतकऱ्यांनाच भाव वाढवून दिले तर बरे होईल, असा विचार करून सलग १० वर्षे सातत्याने ४२ शेतीमालाच्या किमती वाढवत तिप्पट-चौपट केल्या. या भरीव वाढीमुळे शेतकऱ्यांनीही विक्रमी धान्योत्पादन केले. देश अन्नधान्यात स्वयंपूर्ण झाला. शेतकऱ्यांच्या मालाला रास्त भाव मिळून त्यांच्या घरात समृद्धीची पाउलं उमटली.
मेगा फुड प्रोसेसिंग प्रोजेक्ट

मेगा फुड प्रोसेसिंग प्रोजेक्ट
मोठ्या प्रमाणावर उत्पादित झालेल्या शेतीमालावर प्रक्रिया होऊन मूल्यवृद्धी व्हावी आणि शेतकऱ्याच्या सर्व मालाची रास्त दराने विक्री होऊन त्याच्या हातात योग्य किंमत पडावी या उद्देशाने अन्नप्रक्रिया उद्योगांची उभारणी करण्यासाठी जे इन्फ्रास्ट्रक्चर तयार करावे लागणार त्यासाठी पवार साहेबांनी योजना सुरू केली. प्रत्येक मेगा प्रकल्पांचे जाळे जागोजागी उभे राहू शकले व प्रक्रिया उद्योगात पडू इच्छिणाऱ्यांना सर्व सोयीसुविधा एका तळावर उपलब्ध होऊ शकल्या.
Slide बांबू मिशनची स्थापना
बांबू मिशनची स्थापना
कागद निर्मितीपासून अनेक गोष्टींसाठी बांबूचा वापर होत असतो. या बांबूचे उत्पादन वाढावे आणि बांबूच्या नवनवीन जाती टिश्यूकल्चर पद्धतीने तयार व्हाव्यात यासाठी बांबू मिशनची स्थापना केली व तिच्या मार्फत बांबूचे उत्पादन वाढविले.
दुग्धविकासासाठी ७० हजार कोटींचा कार्यक्रम
दुग्धविकासासाठी ७० हजार कोटींचा कार्यक्रम
देशातील दुधाचा धंदा विकसित व्हावा यासाठी परदेशातून उत्तम पद्धतीच्या संकरीत गायी व बीज आयात करून शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी पवारसाहेबांनी विशेष नियोजन केले. ७० हजार कोटी रुपयांचा दुग्धविकासाचा कार्यक्रम राबवून जनावरांना सकस खाद्य पुरविले. उत्तम ब्रीड निर्मिती केली. दूधसंघ व सोसायट्यांना इन्फ्रास्ट्रक्चर उभे करण्यासाठी मदत केली व अद्ययावत तंत्रज्ञान पुरविले.
मत्स्योत्पादन विकास कार्यक्रम

मत्स्योत्पादन विकास कार्यक्रम
देशाला लाभलेल्या समुद्रांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर व्हावा आणि माशांचे उत्पादन व निर्यात वाढावी यासाठी मत्स्योत्पादनाचा मोठा कार्यक्रम पवार साहेबांनी तयार केला. गोड्या पाण्यात केज फिशिंगला प्राधान्य देऊन केज उभारण्यासाठी अनेक राज्यांना व खासगी व्यक्तींना प्रोत्साहन दिले. आंध्र, कर्नाटक, तमिळनाडू, केरळ या राज्यांनी या केज फिशिंग योजनेचा मोठ्या प्रमाणावर फायदा घेतला. त्यासाठी मोठे आर्थिक सहाय्य केंद्रातून उपलब्ध करून दिले.

Slide विविध फळपिकांच्या संघटना
विविध फळपिकांच्या संघटना व निर्यात झोनची स्थापना उत्पादित झालेल्या व होणाऱ्या फळांची योग्य व रास्त विल्हेवाट लागावी आणि शेतकऱ्याला मालाचे चांगले पैसे व्हावेत या उद्देशाने विविध फळपिकांच्या संघटना स्थापन करण्यात आल्या. या कामी पवार साहेबांनी पुढाकार घेऊन महाग्रेप, महामँगो, महाबनाना, महाऑरेंज, डाळिंब उत्पादन संघ, स्ट्रॉबेरी उत्पादक संघ असे वेगवेगळे संघ स्थापन करून त्यांना भरीव मदत करण्यात आली. तसेच उत्पादन होणाऱ्या विभागाचे रूपांतर निर्यात झोनमध्ये करण्यात आले व त्यांना आवश्यक ते इन्फ्रास्ट्रक्चर पुरविण्यात आले. उदा. कोकणात हापूस आंबा, मराठवाड्यात केशर आंबा, नाशिक - तासगावला द्राक्षे वगैरे.
शेतीमाला निर्यातीवरील बंदी उठविली
शेतीमाला निर्यातीवरील बंदी उठविली
कांदा, कापूस, साखर, दूध पावडर व अन्य शेतीमाल निर्यातीवर केंद्र सरकारने घातलेली बंदी पवार साहेबांनी मंत्रिमंडळात आग्रह धरून उठवायला लावली. शेतकऱ्याच्या मालाचे भाव पडायचे नसतील व त्याला मालाची रास्त किंमत मिळवून द्यायची असेल तर निर्यातीवर कधीही बंदी घालता कामा नये, अशी भूमिका घेऊन बंदी उठवणे भाग पाडले. त्यामुळे शेतकऱ्यांचे नुकसान टळून दोन पैसे त्यांना अधिक मिळू शकले.
आत्महत्याग्रस्त भागासाठी पंतप्रधान पॅकेज
आत्महत्याग्रस्त भागासाठी पंतप्रधान पॅकेज
शेतकऱ्यांनी आत्महत्या करू नयेत आणि विदर्भातील ज्या जिल्ह्यांमध्ये शेतकरी आत्महत्यांचे प्रमाण मोठे आहे तिथे तीन हजार कोटींचे पंतप्रधान पॅकेज दिले. या पॅकेजमधून सिंचन प्रकल्प पूर्ण करणे, शेततळी खोदणे, विहिरी नव्याने घेणे, पशुपालन यांसारखे शेतकऱ्याचे उत्पन्न वाढविणारे शेतीपूरक कार्यक्रम हाती घेण्यात आले.
Slide पिकांवरील रोगांबाबत संशोधन कार्यक्रम
पिकांवरील रोगांबाबत संशोधन कार्यक्रम
पवार साहेब कृषिमंत्री असताना खानदेशातील केळीवर करपा नावाचा व कपाशीवर लाल्या नावाचा रोग पडला होता. या संकटातून शेतकऱ्यांना बाहेर काढण्यासाठी केंद्रातून मोठ्या प्रमाणावर मदत देऊन संशोधनाचा कार्यक्रम हाती घेण्यात आला.
नुकसानग्रस्त शेतकऱ्यांना भरीव मदत
नुकसानग्रस्त शेतकऱ्यांना भरीव मदत
दुष्काळ, गारपीट, अतिवृष्टी यांसारख्या अचानक उद्भवलेल्या नैसर्गिक संकटांमुळे ज्या शेतकऱ्यांचे नुकसान झाले त्यांना केंद्रातून पथक पाठवून त्वरित पाहणी करून भरीव आर्थिक मदत पवार साहेबांनी केली. विदर्भात अतिवृष्टीने नुकसान झालेल्या शेतकऱ्यांना ९५० कोटींची मदत दिली. तर दुष्काळाने जळालेल्या फळबागांची फेरउभारणी करण्यासाठी हेक्टरी ३५ हजारांची मदत दिली. दुष्काळात जनावरांच्या छावण्यांसाठी केंद्रातून मदत पाठवून गुजरातमधील सहकारी संस्थांकडून मदतीच्या स्वरूपात पशुखाद्य मिळवले.